Informacja o zabytku

Łódź - wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego

Ogólne informacje

Typ zabytku:
PH
Chronologia:
1821-1939
Forma ochrony:
pomnik historii
Lokalizacja:
Właściciel praw autorskich:
domena publiczna
Narodowy Instytut Dziedzictwa (CC BY-SA 3.0)
Narodowy Instytut Dziedzictwa (CC BY-NC-ND 3.0)
Typ licencji:
domena publiczna
CC Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska
CC Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska
Licencja:

Powiązane zabytki

Mapy
Repo

Galeria

Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, budynek przędzalni Karola Wilhelma Scheiblera na Księżym Młynie, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).

Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, budynek przędzalni Karola Wilhelma Scheiblera na Księżym Młynie, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).


  1. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, ul. Piotrkowska, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  2. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, dawna kamienica zakładów Karola Wilhelma Scheiblera przy ul. Piotrkowskiej 11, stan z 2015 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  3. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, dawna kamienica Jana Petersilgego przy ul. Piotrkowskiej 86, stan z 2015 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  4. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, dawna kamienica Oszera Kohna (Eisnerów) przy ul. Piotrkowskiej 43, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  5. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, dawny dom konfekcyjny firmy
  6. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, ul. Piotrkowska, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  7. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, Biała Fabryka Ludwika Geyera, stan z 2011 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  8. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, pałac Karola Wilhelma Scheiblera, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  9. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, osiedle mieszkaniowe dla robotników na Księżym Młynie, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  10. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, budynek straży pożarnej na Księżym Młynie, stan z 2011 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  11. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, pałac Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  12. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, fragment elewacji pałacu Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  13. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, budynek przędzalni Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  14. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, mauzoleum Juliusza Heinzla na katolickiej części Starego Cmentarza, stan z 2015 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  15. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, mauzoleum Karola Wilhelma Scheiblera na ewangelickiej części Starego Cmentarza, stan z 2015 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  16. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, pomnik nagrobny Sophie Biedermann na ewangelickiej części Starego Cmentarza, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  17. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, mauzoleum Gojżewskich na prawosławnej części Starego Cmentarza, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  18. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, dom przedpogrzebowy na Nowym Cmentarzu Żydowskim, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  19. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, mauzoleum Leony i Izraela Kalmanowicza Poznańskich na Nowym Cmentarzu Żydowskim, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  20. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, mozaika w czaszy kopuły mauzoleum Leony i Izraela Kalmanowicza Poznańskich na Nowym Cmentarzu Żydowskim, stan z 2010 r., fot. Patrycja Podgarbi (NID).
  21. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, macewy na Nowym Cmentarzu Żydowskim, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  22. Łódź, wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, Pole Gettowe na Nowym Cmentarzu Żydowskim, stan z 2014 r., fot. Anna Wawrzyńczuk (NID).
  23. Rozporządzenie Prezydenta RP w sprawie uznania Łodzi za pomnik historii

Opis zabytku:

Łódź - główny w kraju i jeden z największych na kontynencie dziewiętnastowiecznych ośrodków przemysłu włókienniczego, odznacza się dużymi wartościami historycznymi, artystycznymi i naukowymi. Ośrodek wyróżnia przenikanie się obiektów poprzemysłowych ze zwartą zabudową mieszkaniową i rezydencjonalną. Unikatowe są również zbudowane przez fabrykantów duże zespoły budowlane, w skład których wchodzą fabryki, rezydencje właścicieli i domy dla robotników.

W mieście znajduje się wiele cennych pod względem artystycznym i różnorodnych budynków poprzemysłowych, a także okazały, wartościowy zespół architektury mieszczańskiej. W łódzkich realizacjach widać wpływy znaczących ośrodków artystycznych Europy Środkowej, m.in. Berlina, Petersburga, Wiednia oraz Warszawy. Wiele budynków jest autorstwa uznanych polskich i zagranicznych architektów. Bogactwo różnorodnej architektury i cmentarzy wyznaniowych świadczy o wyjątkowej wielokulturowości łódzkiego społeczeństwa.

Istotnym walorem założenia jest autentyzm: w dużym stopniu zachowały się elementy rozplanowania urbanistycznego z doby Królestwa Polskiego, a w budynkach – liczne wystroje elewacji oraz wnętrza. Szczególna jest rola Łodzi w procesie rewitalizacji dziedzictwa poprzemysłowego, ponieważ w mieście znajduje się jeden z najstarszych na świecie przykładów adaptacji budynku fabrycznego (tzw. „Biała Fabryka”, od lat 50. XX w. pełni funkcję Centralnego Muzeum Włókiennictwa).

Zabytek jest pomnikiem historii.

Historia
Mimo otrzymania praw miejskich w 1423 r., Łódź przez wiele lat pozostawała niewielką osadą rolniczą z drewnianą zabudową. Sytuację zmieniła decyzja władz Królestwa Polskiego z 1821 r. o przekształceniu miasta w ośrodek przemysłu włókienniczego, której następstwem było rozplanowanie przy trakcie łączącym Piotrków Trybunalski z Łęczycą (obecnie ul. Piotrkowska) dwóch osad przemysłowych: sukienniczej, nazwanej Nowym Miastem (1821-1824) oraz lniano-bawełnianej, nazwanej Łódką (1824-1828 r.). W obrębie Łódki, w dolinie rzeki Jasień, znalazły się przewidziane dla większych fabryk tzw. posiadła wodno-fabryczne. Szybki rozwój Łodzi spowodował już w 1840 r. konieczność poszerzenia jej terytorium o obszar znajdujący się na wschód od ul. Piotrkowskiej (Nowa Dzielnica).

Ważnymi wydarzeniami w dziejach Łodzi była budowa zakładów przemysłowych przez trzech największych fabrykantów: Ludwika Geyera (od 1835 r.), Karola Wilhelma Scheiblera (od 1855 r.) oraz Izraela Kalmanowicza Poznańskiego (od 1872 r.).

Od 1821 r. do 1914 r. ilość mieszkańców Łodzi wzrosła z 767 osób do 500 tys., przy czym najintensywniejszy rozwój ośrodka przemysłowego nastąpił pomiędzy latami 70. XIX w. a wybuchem I wojny światowej. Miasto zamieszkiwali przedstawiciele różnych narodowości, m.in.: Polacy, Niemcy, Żydzi i Rosjanie.

Opis
Pomnik historii obejmuje najważniejsze komponenty ośrodka miejskiego, obrazujące jego wielokulturowość, przemysłowy charakter oraz znaczącą rolę fabrykantów w kształtowaniu oblicza miasta: układy urbanistyczne - pl. Wolności, ul. Stanisława Moniuszki i ul. Piotrkowskiej wraz z zespołem fabryczno-rezydencjonalnym Ludwika Geyera, najważniejsze i najlepiej zachowane części zespołu fabryczno-rezydencjonalno-mieszkalnego Karola Wilhelma Scheiblera i zespołu fabryczno-rezydencjonalnego Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, Stary Cmentarz (chrześcijański) oraz Nowy Cmentarz Żydowski.

Obszary uznane za pomnik historii znajdują się w centralnej części miasta. Większość z nich położona jest w najstarszej - obejmującej Nowe Miasto, Łódkę i Nową Dzielnicę - części przemysłowej Łodzi. Wyjątek stanowią zespół Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, Stary Cmentarz, a także – znajdujący się w znacznym oddaleniu od pozostałych elementów pomnika historii – Nowy Cmentarz Żydowski.

Ulicę Piotrkowską charakteryzują długie działki z reprezentacyjnymi budynkami od ulicy oraz oficynami, a nierzadko również fabrykami w głębi. Arteria ogniskuje typowe dla miasta budowle, w tym: kamienice czynszowe, przedstawicielstwa firm włókienniczych i rezydencje fabrykantów. Budynki powstały we wszystkich obowiązujących w okresie kształtowania struktury miasta stylach architektonicznych - od klasycyzmu, poprzez historyzm, po secesję i modernizm. Znajdujący się na północ od ul. Piotrkowskiej pl. Wolności wyróżnia unikatowy ośmioboczny kształt. Na uwagę zasługuje również odchodząca od ul. Piotrkowskiej ul. Moniuszki, która była własnością prywatną fabrykanta Ludwika Meyera. Powstała przy niej luksusowa zabudowa willowa przeznaczona na wynajem.

Charakterystycznym komponentem przestrzeni Łodzi są zespoły stworzone przez trzech największych łódzkich fabrykantów. Szczególną wartość przedstawia należące do Karola Wilhelma Scheiblera założenie na Księżym Młynie, w obrębie którego znajduje się monumentalna przędzalnia (1873 r., proj. Otto Intze (?), obecnie zaadaptowana na cele mieszkaniowe) o długości ponad 200 m, która w chwili powstania była jednym z największych i najnowocześniejszych budynków tego typu na kontynencie, a także osiedle robotnicze o czytelnej i funkcjonalnej kompozycji urbanistycznej, którego wewnętrzna aleja prowadziła do głównej bramy fabryki. Spośród znajdującej się na terenie zespołów fabrykanckich zabudowy rezydencjonalnej na uwagę zasługuje okazały neobarokowy pałac Izraela Kalmanowicza Poznańskiego (ok. 1890, 1898-1902 r., proj. Juliusz Jung i Dawid Rosenthal, Adolf Zeligson (?), obecnie Muzeum Miasta Łodzi), który wyróżnia symboliczne dla miasta połączenie funkcji reprezentacyjnej, mieszkalnej i handlowej.

Nowy Cmentarz Żydowski (1892 r.), o powierzchni 42 ha, jest jednym z największych kirkutów w Europie. W jego południowej części znajduje się tzw. Pole Gettowe, na którym pochowano ok. 43 tys. ofiar łódzkiego getta. Chrześcijański Stary Cmentarz (1856 r.) jest trójwyznaniowy - składa się z części katolickiej, ewangelickiej oraz prawosławnej. Symbolami łódzkich nekropolii stały się okazałe kaplice i mauzolea rodów przemysłowych, m.in. znajdujące się na ewangelickiej części Starego Cmentarza neogotyckie mauzoleum Karola Wilhelma Scheiblera (1885-1888 r., proj. Edward Lilpop i Józef Pius Dziekoński) oraz mauzoleum Leony i Izraela Kalmanowicza Poznańskich (1901-1902 r., proj. „Cremer & Wolffenstein”) na Nowym Cmentarzu Żydowskim.

Dostępność obiektu dla zwiedzających
Zabytek dostępny. Część obiektów dostępna jedynie z zewnątrz.

Oprac. Anna Wawrzyńczuk, EAZN NID
16-02-2015 r.

Bibliografia
- Otto M., Łódzkie nekropolie świadectwem tożsamości miasta, „Renowacje i zabytki”, 2010, nr 2 (34), s. 74-83.
- Pawłowski K., Salm J., Walczak B. (oprac.), Wniosek o uznanie za pomnik historii Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego, t.1: Tekst, Łódź 2010, mps w Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
- Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003.
- Stefański K., Jak powstała przemysłowa Łódź, „Renowacje i zabytki”, 2010, nr 2 (34), s. 38-55.
- Szygendowski W., Walczak B. M., Adaptacje zespołów zabytkowych we współczesnych realiach społeczno-gospodarczych na przykładzie dziedzictwa przemysłowego Łodzi, [w:] Szmygin B. (red.), Adaptacja obiektów zabytkowych do współczesnych funkcji użytkowych, Warszawa-Lublin 2009, s. 137-157.
- Walczak B. M., Wpływ rozwiązań europejskich na budownictwo przemysłowe w Łodzi w świetle najnowszych badań, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2009, t. 54, z. 2, s. 68-77.



Nowe zabytki

Gródek-grodzisko

Gródek-grodzisko

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego grodu Wołyń,...

Jaskinia "Raj"-obozowisko

Jaskinia

Jaskinia Raj położona jest na wysokości ok. 270m n.p.m. w...

Mokrzk-grodzisko

Mokrzk-grodzisko

Grodzisko w Mokrzku położone jest bezpośrednio przy drodze...

Proboszczewice-grodzisko

Proboszczewice-grodzisko

Grodzisko w Proboszczewicach, zwane potocznie „Szwedzka Górą”,...

Stupsk-grodzisko

Stupsk-grodzisko

Grodzisko położone jest pośród podmokłych, rozległych...

Sypniewo-grodzisko

Sypniewo-grodzisko

Kompleks osadniczy w Sypniewie składa się z trzech stanowisk...

Żyrardów - XIX-wieczna osada ...

Żyrardów - XIX-wieczna osada ...

Osada fabryczna w Żyrardowie, jako modelowy przykład organizacji...

Warszawa - zespół Stacji Filt...

Warszawa - zespół Stacji Filt...

Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya w Warszawie...

Strzegom - kościół pod wezwan...

Strzegom - kościół pod wezwan...

Strzegomski kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów...

Bohoniki i Kruszyniany - mecz...

Bohoniki i Kruszyniany - mecz...

Meczety i mizary (cmentarze) w Bohonikach i Kruszynianach...

Katowice - Gmach Województwa ...

Katowice - Gmach Województwa ...

Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego w Katowicach to...

Łowicz - Bazylika Katedralna ...

Łowicz - Bazylika Katedralna ...

Katedra łowicka jest zabytkiem o szczególnym znaczeniu...