Informacja o zabytku

Paczków - zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji

Ogólne informacje

Typ zabytku:
PH
Chronologia:
1254 - XIX w.
Forma ochrony:
pomnik historii
Lokalizacja:
Właściciel praw autorskich:
Narodowy Instytut Dziedzictwa (CC BY-SA 3.0)
domena publiczna
Narodowy Instytut Dziedzictwa (CC BY-NC-ND 3.0)
Typ licencji:
CC Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska
domena publiczna
CC Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska
Licencja:
http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode

Powiązane zabytki

Mapy
Repo

Galeria

Paczków, woj. opolskie. Historyczne centrum z XIII-XIX w., widok z lotu ptaka, fot. Z. Siemaszko, stan z 1968 r.

Paczków, woj. opolskie. Historyczne centrum z XIII-XIX w., widok z lotu ptaka, fot. Z. Siemaszko, stan z 1968 r.


  1. Paczków, woj. opolskie. Wieża ratusza miejskiego i wieża Kłodzka, widok od północnego-wschodu, stan z 2009 r.
  2. Paczków, woj. opolskie. Historyczne centrum z XIII-XIX w., widok z wieży ratusza, stan z 2010 r.
  3. Paczków, woj. opolskie. Kościół pw. św. Jana Ewangelisty z ok. 1361 i ok. 1536 r., widok od północy, stan z 2010 r.
  4. Paczków, woj. opolskie. Kościół pw. św. Jana Ewangelisty z ok. 1361 i ok. 1536 r., elewacja frontowa z attyką, widok od zachodu, stan z ok. 2000 r.
  5. Paczków, woj. opolskie. Kościół pw. św. Jana Ewangelisty z ok. 1361 i ok. 1536 r., studnia wewnętrzu kościoła, stan z 2010 r.
  6. Paczków, woj. opolskie. Pierzeja ul. Wrocławskiej, stan z 2009 r.
  7. Paczków, woj. opolskie. Fragment murów miejskich z basztami łupinowymi z ok. XV w., widok od południowego-wschodu, stan z 2009 r.
  8. Paczków, woj. opolskie. Wieża Wrocławska z XV w., widok od południa, stan z 2009 r.
  9. Paczków, woj. opolskie. Ulica Narutowicza, widok na Wieżę Kłodzką z XVI w., stan z 2009 r.
  10. Paczków, woj. opolskie. Wieża Ząbkowicka z XV w., widok od południa, stan z 2009 r.
  11. Paczków, woj. opolskie. Baszta łupinowa z ok. XV w., stan z 2009 r.
  12. Paczków, woj. opolskie. Fragment murów miejskich i planty, stan z 2009 r.
  13. Paczków, woj. opolskie. Fragment murów miejskich z basztami łupinowymi i Bramą Nyską z ok. XV w., XVI w., widok od wschodu, stan z 2010 r.
  14. Paczków, woj. opolskie. Kamienica przyrynkowa z XVII w., widok od południowego-wschodu, stan z 2009 r.
  15. Paczków, woj. opolskie. Stary cmentarz, widok od południa, stan z 2010 r.
  16. Tekst prezentujacy pomnik historii: Paczków - zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji
  17. Rozporządzenie Prezydenta RP o uznanie Paczkowa za pomnik historii

Opis zabytku:

Mury Paczkowa należą do najlepiej zachowanych średniowiecznych obwarowań miejskich w Polsce. Mają niemalże pełny przebieg z wyjątkiem dwóch przerwań i bogaty system elementów pionowych: wież bramnych i baszt. Unikalnym i wyróżniającym się elementem umocnień miejskich Paczkowa jest inkastelowany kościół pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty, jedna z najciekawszych świątyń obronnych w tej części Europy. Oprócz fortyfikacji Paczkowa, na szczególną uwagę zasługuje zachowany średniowieczny układ przestrzenny miasta wraz z historyczną parcelacją. Położenie Paczkowa oraz rola obronna, do jakiej miasto zostało powołane, sprawiły, że rozwój tego ośrodka na przestrzeni wieków przebiegał zdecydowanie wolniej niż innych śląskich miast. Wszelkie inne, oprócz obronnego, aspekty miastotwórcze nie okazały się na tyle silne, by zatrzeć cechy średniowiecznej twierdzy. Dzięki tej swoistej wielowiekowej stagnacji, Paczków jest jedynym zachowanym w takim stopniu organizmem miejskim na Śląsku.

Historia
Leżący na terenie historycznego księstwa nyskiego Paczków był własnością biskupów wrocławskich do 1810 r. Przez wieki, strategicznie położone miasto pełniło funkcję ośrodka granicznego broniącego niezależności politycznej księstwa biskupiego. W ciągu swojej kilkusetletniej historii, Paczków znajdował się pod panowaniem czeskim, austriackim, pruskim i polskim. Miasto założył w 1254 r. biskup wrocławski Tomasz I Koźlowarogi na prawie flamandzkim. W XIV w., za rządów i z funduszy biskupa Przecława z Pogorzeli zwanego „fortyfikatorem księstwa nyskiego” Paczków otoczono kamienno-ceglanymi murami obronnymi. Do XVI w. miasto przeżywało okres względnej prosperity. W kolejnych stuleciach, na skutek częstych klęsk żywiołowych i najazdów - nastąpiło jego znaczne zubożenie. Już podczas wyniszczającej wojny trzydziestoletniej w XVII w. Paczków utracił znaczenie militarne. Odżył dopiero w XIX w., kiedy zniesiono resztę władzy biskupa i kiedy poprawiła się koniunktura gospodarcza. Mimo rozbudowy przedmieść oraz powszechnej wówczas akcji niwelowania pierścieni fortyfikacji, włodarze nie zdecydowali się na zburzenie murów miejskich, poza zasypaniem fosy, utworzeniem w jej miejscu plant, rozebraniem części bram miejskich, przebiciem kilku przejść dla pieszych oraz usunięciem niskiego muru zewnętrznego. W tym czasie pojawia się zainteresowanie średniowiecznymi fortyfikacjami. W latach 40. XIX w. przeprowadzane są pierwsze prace konserwatorskie obwarowań, a pod koniec wieku - częściowa rekonstrukcja zwieńczeń murów i baszt. Okres II wojny światowej przyniósł niewielkie zniszczenia w zabudowie miejskiej, głównie mieszkalnej oraz kościoła cmentarnego. Po wojnie, zniszczone fragmenty miasta odbudowano.

Opis
Paczków powstał na „surowym korzeniu”. Miasto ma regularny i przejrzysty układ oparty na prostopadle przecinających się ulicach z centralnie zlokalizowanym prostokątnym rynkiem i ratuszem. Wokół rynku rozciąga się ścisła zabudowa usytuowana na historycznych parcelach, a od jego naroży oraz ze środka dłuższych pierzei odchodzi dziesięć ulic. Plan miasta jest doskonale czytelny do dzisiaj, podział na kwartały przetrwał w niemalże niezmienionym stanie. Większość zachowanych kamienic mieszczańskich pochodzi z XVIII i XIX w., są też pojedyncze przykłady obiektów szesnastowiecznych z dekoracjami w technice scraffitto. Zachowała się renesansowa wieża przebudowanego w XIX w. ratusza. Szczególną wartość w zabudowie miasta przedstawia inkastelowany kościół farny pw. Świętej Trójcy, Panny Marii i św. Mikołaja, obecnie – św. Jana Ewangelisty. Usytuowany został poza rynkiem, w pobliżu murów miejskich. Jest to trójnawowa, halowa świątynia gotycka z wysoką wieżą (64 m), wyjątkowo cennymi sklepieniami sieciowymi i gwiaździstymi wewnątrz. Budowla jest opięta przyporami zewnętrznymi. W XVI w., w czasie tzw. trwogi tureckiej przystosowana została do funkcji obronnych poprzez wydrążenie studni wewnątrz kościoła, obniżenie dachów i zasłonięcie ich renesansową attyką zabezpieczającą kościół przed wznieceniem pożaru i stanowiącą ochronę stanowisk strzelniczych. W XIX w. do wnętrza wprowadzono wyposażeni neogotyckie. Najbardziej rozpoznawalnym zespołem zabytkowym Paczkowa są średniowieczne mury obronne. Mają one eliptyczny, regularny zarys i mierzą 1200 m w obwodzie. Kurtyny murów wzniesiono z lokalnego kamienia łamanego. Pierwotnie, w zwieńczeniach posiadały krenelaże i mierzyły 9 m. W ciągu murów osadzono 24 baszty łupinowe i czworoboczne, z których do dzisiaj przetrwało 19 oraz 4 bramy miejskie: Nyska, Kłodzka, Ząbkowicka i Wrocławska, zachowane w formie trzech wież bramnych. Miasto otaczają planty powstałe w miejscu fosy i zewnętrznego, rozebranego na pocz. XIX w. pierścienia murów.

Wpis do rejestru zabytków
- Stare miasto Paczków w granicach średniowiecznego założenia miasta o charakterze historycznym i kulturalnym, wpisane do rejestru zabytków decyzją Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 10 czerwca 1949 r., nr rejestru: R.183 (wg wyciągu z Księgi Rejestru zabytków z dnia 10 listopada 1970 r.: Nr Rej.Ks.V. 743/R 183/49, 37/49) 
-  Zespół murów miejskich z bramami w Paczkowie p. Nysa, wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Opolu z dnia 1 czerwca 1964 r., nr rejestru: 923/64/a/
- Zespół murów miejskich z bramami w Paczkowie p. Nysa, wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Opolu z dnia 1 czerwca 1964 r., nr rejestru: 923/64/b/
- Planty miejskie w Paczkowie, wpisane do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Opolu z dnia 10 stycznia 1991 r., nr rejestru: 283/91

Oprac. Anna Hanaka



Nowe zabytki

Gródek-grodzisko

Gródek-grodzisko

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego grodu Wołyń,...

Jaskinia "Raj"-obozowisko

Jaskinia

Jaskinia Raj położona jest na wysokości ok. 270m n.p.m. w...

Mokrzk-grodzisko

Mokrzk-grodzisko

Grodzisko w Mokrzku położone jest bezpośrednio przy drodze...

Proboszczewice-grodzisko

Proboszczewice-grodzisko

Grodzisko w Proboszczewicach, zwane potocznie „Szwedzka Górą”,...

Stupsk-grodzisko

Stupsk-grodzisko

Grodzisko położone jest pośród podmokłych, rozległych...

Sypniewo-grodzisko

Sypniewo-grodzisko

Kompleks osadniczy w Sypniewie składa się z trzech stanowisk...

Żyrardów - XIX-wieczna osada ...

Żyrardów - XIX-wieczna osada ...

Osada fabryczna w Żyrardowie, jako modelowy przykład organizacji...

Warszawa - zespół Stacji Filt...

Warszawa - zespół Stacji Filt...

Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya w Warszawie...

Strzegom - kościół pod wezwan...

Strzegom - kościół pod wezwan...

Strzegomski kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów...

Bohoniki i Kruszyniany - mecz...

Bohoniki i Kruszyniany - mecz...

Meczety i mizary (cmentarze) w Bohonikach i Kruszynianach...

Katowice - Gmach Województwa ...

Katowice - Gmach Województwa ...

Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego w Katowicach to...

Łowicz - Bazylika Katedralna ...

Łowicz - Bazylika Katedralna ...

Katedra łowicka jest zabytkiem o szczególnym znaczeniu...